17. jun, 2019

Christendom en Islam. Begrijpen we elkaar wel?

Hollandse Libanees Mohammed Younes spreekt vloeiend Roemeens en dat is de reden dat we samen voor zaken in Iasi, Roemenië terecht zijn gekomen. Hij vertaalt voor me. De heenreis naar Iasi verliep prima, maar Tarom Airlines dat de binnenlandse vluchten verzorgt heeft vertraging opgelopen en landde derhalve veel te laat op Otopeni, de luchthaven van Boekarest. Dus missen we onze aansluiting naar Nederland met Tirol Airlines. Er zit niets anders op dan 16 uur te wachten tot we in het volgende vliegtuig kunnen stappen. We raken op een of andere manier in gesprek over geloof. Een overtuigde Islamiet en een dito Christen. Het gaat over onze overeenkomsten, verschillen en vooral onze vooroordelen. En steeds vaker ontmoeten we elkaar in wat we vinden, wat we doen en de God in wie we geloven. Als we eindelijk in Nederland komen en elk ons weegs gaan, zijn we nog niet uitgepraat. En de jaren daarna ook niet. We beseffen dat onze gesprekken in zekere zin uniek zijn. Of toch niet? Want in de zesde eeuw spraken Timotheus I en Kalief al-Mahdi zelfs twee dagen met elkaar en converseerde over het onderwerp ‘Christendom en Islam’. Zij zochten elkaar op. Maar Mohamad en ik werden gedwongen door de omstandigheden lotgenoten die elkaar leerden begrijpen. Soms helpt begrip als je samen in hetzelfde schuitje zit. Zoals veel Christenen en Islamieten in het Oosten. Twee gedachtewerelden op één stuk grond.

 De meeste Europeanen beschouwen de Islam en hun gebruiken al gauw als een wat merkwaardige godsdienst met onbegrijpelijke gewoonten. Zeker in de tijden van de Ramadan, waarin de Moslims van zonsopgang tot zonsopgang vasten. Een traditie die nog uit de ceremoniële wetten komt vanuit de Bijbel en die is te danken aan Mozes (Exodus 34:28) Beide Godsdiensten hebben veel gemeen, al zou men dat op het eerste gezicht niet denken. Vaak zetten de beschouwers ervan de gewoonten en gebruiken van de Islam af tegen het Christendom, waarbij er uitbundig naar de verschillen wordt gezocht, zeker in protestantse kringen. Een zekere kentering is er waarneembaar in de Katholieke kerk, die de Islam niet heeft omarmd, maar wel waardeert. En dat zelfs op schrift heeft gezet in de verklaring Nostra Aetate, over de houding van de kerk ten opzichte van de Niet-Christelijke godsdiensten.

 Over de Islamitische godsdienst verklaart dit statement: ‘De Kerk ziet ook met waardering naar de Moslims die de ene God aanbidden, de levende en uit zichzelf bestaande, de barmhartige en almachtige, schepper van Hemel en aarde, die gesproken heeft tot de mensen’. Het stuk eindigt met: ‘Aangezien in de loop der eeuwen tussen Christenen en Moslims niet weinig onenigheid en vijandschap is ontstaan, spoort de heilige kerkvergadering allen aan om zich het verleden vergetend ernstig toe te leggen op wederzijds begrip en in het belang van alle mensen sociale rechtvaardigheid, de zedelijke goederen alsook vrede en veiligheid gezamenlijk te verdedigen en te bevorderen’. Dat is een hele mond vol, maar de intentie is natuurlijk prima. Zeker in het licht van nieuwe ontwikkelingen tussen de Islam en Christenheid, min of meer aangezwengeld door George Khodr.

Taal

De tekst uit de Constituties en Decreten suggereert dat het tussen Christenen en Islamieten in het verleden nooit zo lekker heeft geboterd. Niettemin hebben het Christendom en de Islam veel gemeen. Ene Christoph Luxenberg gaat nog een beetje verder. Hij meent dat de Koran is gebaseerd op Christelijke teksten, een lectionarium dat ooit was bedoeld voor de eredienst. Ook meent hij aan te tonen dat een aantal moeilijke passages uit het Arabisch in de Koran begrijpelijk worden als men inziet dat het gaat om vertalingen en aanpassingen van een oorspronkelijke Syrische/ Aramese tekst. Hij beweert dat de Koran oorspronkelijk geschreven zou zijn in een Arabisch-Syrische mengtaal, de voertaal van de handelsstad Mekka waar de profeet vandaan kwam. Wetenschappers gingen er van uit dat de taal in de Koran zuiver Arabisch was maar dat bleek niet het geval. Vandaar dat er nogal wat betekenisverschillen optraden in de tekst. Een aanname van hem is dat de Laylat al-Qadr (de Waardevolle Nacht, een van de laatste nachten tijdens de ramadan)  van oorsprong is bedoeld als de christelijke kerstnacht, maar met het verder afscheiden van de islam van het christendom later is getransformeerd tot de nacht waarbij in plaats van Jezus de Koran naar de aarde zou zijn gezonden. Voor de theorie van Luxemberg is iets te zeggen, zeker met in het achterhoofd dat ook de Korangeleerde Tabari (839 - Bagdad, 923) daar ook al moeite mee had. Ander schrijvers menen dat delen van de inhoud van de Koran al bestonden voor Mohammed zijn inzichten verwierf. Ze zouden eerder zijn geschreven dan de zesde eeuw Volgens de schrijvers Eildert Mulder en Thomas Milo in hun boek ‘De omstreden bronnen van de Islam’ is dat het geval. De Koran is ook niet altijd makkelijk te begrijpen omdat het boek nogal wat redacties heeft gekend. Dat maakt een wetenschappelijke benadering per definitie niet makkelijk. Maar Christenen en Moslims hebben het door de eeuwen heen wel geprobeerd.

Gedachtewereld

In de oudheid, nog tot de val van Baghdad en zelfs daarna hebben Christenen en Moslim getracht om tot een vruchtbare dialoog te komen. Daarbij hebben de gesprekspartners regelmatig en soms diepgaand getracht elkaars gedachtewereld te begrijpen. De Koran en de vroege Islam zijn zelfs onbegrijpelijk, aldus Hermanus Teule in zijn ‘Handboek Oosters Christendom’ als men geen rekening houdt met Christelijke en Joodse invloeden. Van Christelijke invloed is zeker spraken, getuige de Soera 3:49 uit de Koran waarin over Jezus staat: ‘En [Allah zal hem] als een gezant tot de Israëlieten [zenden, om te zeggen]: "Ik ben tot jullie gekomen met een teken van jullie Heer: Dat ik voor jullie uit klei iets als de vorm van een vogel zal scheppen, er dan in zal blazen en dat het dan met Gods toestemming een vogel zal zijn. Dat ik blindgeborenen en melaatsen zal genezen en doden levend maak, met Gods toestemming. En dat ik jullie meedeel wat jullie eten en wat jullie in jullie huizen opslaan. Daarin is een teken voor jullie als jullie gelovig zijn.  De Koran verhaalt ook over de geboorte van Jezus in Soera 19: 19 – 30. Citaat: ‘Hij (Jezus) zeide: ‘Ik ben een dienaar van Allah. Hij heeft mij het Boek gegeven en mij tot een profeet gemaakt’.

Invloed

Een directe invloed van het christendom op de islam is hypothetisch aldus Theule, maar de invloed van de Assyrische kerk in het Baghdad van de 8 – 10 eeuw is wel aanwijsbaar. De leden van de drie kerken Jacobieten, Chalcedonianen en Nestorianen hadden gemeen dat ze een bemiddelende rol konden spelen  in twee culturen: de Christelijke en de Arabische Islam. Christenen en moslims gingen bij elkaar in de leer. Zo had de filosoof al-Farabï drie christelijke leermeesters. Op zijn beurt gaf hij weer onderricht aan de Jacobitische filosoof Yahya ibn ‘Adï’

Geloofwaardigheid

Of de Islam een bijdrage heeft geleverd aan de Christelijke cultuur en theologie is nog maar zeer de vraag. Het heeft wel lang geduurd voor de Islam invloed had op de christelijke wereld en dat had alles te maken met geloofwaardigheid. Een fysiek voorbeeld getuigt daarvan: de wachtkamers van Islamitische geneesheren werden in de zevende eeuw en daarna nauwelijks gevuld met patiënten. De Christelijke dokters hadden meer succes omdat ze vanuit de Byzantijnse wetenschap meer verstand hadden van medicijnen. Maar ruim zes eeuwen later werden de rollen min of meer omgedraaid. De filosoof, dichter, grammaticus, arts, bijbelleraar, historicus en theoloog Bisschop Bar Hebraeus (1226 - 30 juli 1286), ook bekend onder de Latijnse naam Abulpharagius of de Syrische naam Mor Gregorios Bar Ebraya  schreef: Wij Christenen, die vroeger leermeesters waren van de moslims bevinden ons in nu in een situatie dat wij de wijsheid nu moeten leren van hen’. Hij voegde ook daad bij het woord. Hij vertaalde enkele werken van Avicenna in het Syrisch en nam werken van de islamitische auteur al-Ghalali over als inspiratie over het gebed en de geestelijke waarde van het vasten. De invloed van de Islam is ook merkbaar aan het werk van Nisibis,  die een Arabische vertaling maakte van het Evangelielectionarium, waarbij hij bij de vertaling van de Evangelieteksten gebruik maakte van de wijze waarop de Koran werd geschreven.

Hoffelijk

Opvallend was in de eerste eeuwen het begrip dat beide partijen voor elkaar hadden in de discussie.  In de eerste Abessidische periode schreven christenen en moslims niet over elkaar maar hadden ook contact met elkaar. Opvallend is de hoffelijke toon waarop men tot elkaar sprak en schreef. Men nam daar ook de tijd voor. ‘Men moet eerst de ziel leeg maken voor men in gesprek gaat’, was het credo. Dat gold zeker voor Timotheus I en Kalief al-Mahdi, die maar liefst twee dagen met elkaar in conclaaf gingen. Bekend zijn ook de gesprekken tussen Abraham van Tiberias en de gouverneur van Jeruzalem. Voorts was er ook een uitgebreide correspondentie tussen religieuze opponenten. Zoals die tussen Ali b.Yahyab.al-Munajjim aan Hunayn b. Ishaq. Ali nodigde Hunayn uit om zich tot de Islam te bekeren en onderbouwde zijn verzoek zeer uitgebreid. Soms was er ook sprake van een fictieve briefwisseling, zoals die tussen Ismaël al-Hashimi en Abd al-Mshi inb Ishaq al Kindi. Ook de Chalcedonische bisschop van Sidon in Libanon,  Paulus van Antiochië,  deelde menige pennenvrucht over het onderwerp ‘Christendom en Islam’ met een islamitische vriend

Stijlbloempje

Eén en ander wil niet zeggen dat het theologisch koek en ei was tussen Christelijke en Islamitische theologen. Een thema als de ‘Drie-eenheid’ bleek een heet hangijzer, min of meer gevoed door de Koran zelf. De vraag hoe één persoon tegelijkertijd drie personen konden zijn bleek maar moeilijk te beantwoorden, getuige ook Soera 5: 72. ‘Er zijn onbetrouwbare mensen die zeggen:  Ze hebben zeker niet geloofd die zeggen: Allah is de Messias, de zoon van Maria’ terwijl de Messias heeft gezegd: O kinderen van Israël, aanbid Allah, mijn Heer en uw Heer’.  Inderdaad, Hij die anderen aan Allah verbindt, Allah heeft hem het Paradijs verboden en zijn toevlucht is het Vuur. En er zijn geen helpers voor de kwaaddoeners’. Een ander stijlbloempje uit de Koran over de triniteit:  5:73 Ze hebben zeker niet geloofd die zeggen: "Allah is de derde van drie." En er is geen god behalve één God. En als zij niet ophouden met wat ze zeggen, zullen de ongelovigen zeker een pijnlijke straf ondergaan’, Christenen hebben uit alle macht geprobeerd door middel van allerlei argumenten dit theologische fenomeen uit te leggen, maar dat is voorshands niet gelukt. In tegendeel, de Moslims vonden dat Allah nog veel meer attributen heeft dan drie. Allah heeft zelfs 99 namen die hem typeren.

Incarnatie

Ook de menswording van Christus ligt gevoelig. Christelijke apologeten hebben dit op verschillende manieren uitgelegd. Paulus van Antiochië: ‘kijk naar een woord dat is gedrukt op papier, als je het verscheurt tast dit het woord zelf niet aan’. De Nestoriaanse bisschop Abdisho van Nisibis dacht slim te zijn door zijn gesprekpartner met een citaat uit zijn eigen Koran om de oren te meppen, Soera 24:35:’God is het licht der hemelen en aarde. De gelijkenis van zijn licht is als een nis, waar een lamp in is, de lamp is in een glas, het glas is als het ware een schitterende ster… de olie ervan zou haast glans geven, ook al had geen vuur haar aangeraakt’. Maar men zoek ook naar overeenkomsten in die tijd. Elias van Nisibis stelt dat Christus de enige die is geboren zonder geslachtsgemeenschap. Zijn opponent weerkaatst met het feit dat Adam dat ook niet was, evenals Johannes de Doper, die in de Islam ook als een profeet wordt erkend. Mohammed moest van de kruisdood van Jezus niets hebben. In de Bijbel wordt Zijn dood uitgebreid beschreven, maar Mohammed verandert in de Koran de loop der geschiedenis: "Wij hebben de Masîh 'Isa, zoon van Maryam, gedood." Maar zij doodden hem niet en zij kruisigden hem niet, maar iemand die voor hen op hem leek. En voorwaar, degenen die daar van mening over verschillen, twijfelen daar onderling over. Zij hebben daar geen kennis over, zij volgen slechts vermoedens, en zij zijn er niet van overtuigd dat zij 'Îsa gedood hebben’.

Het gebruik van de Bijbel

Er zijn tal van passages uit de Bijbel die op gespannen voet staan met de Koran, en andersom. Ali Ibn Al Tabari keert zich tegen de uitspraken van de concilie van Nicea (325). Naar verluidt meent hij dat je bij een goede exegese over de komende Messias uiteindelijk bij de profeet Mohamed terecht komt. Dat komt ook terug in de gesprekken tussen Abraham van Tiberias en zijn Islamitische gesprekspartner. Andere Christelijke auteurs vinden dat de apostel Paulus een loopje heeft genomen met de feiten. In enkele gevallen zijn er Christelijke auteurs die naar de Koran grijpen om de uniciteit van Jezus te bewijzen. En daarvoor doen ze een beroep op Soera 3: 49. ‘En (hij is) als een Boodschapper voor de Kinderen van Israël, (die zegt:) "Voorwaar, ik ben tot jullie gekomen met een Teken van jullie Heer, en ik maak voor jullie (iets) uit klei, gelijkende op de vorm van een vogel en ik blaas erin en het zal met goedvinden van Allah een vogel zijn. En ik genees de blinden en de leprozen en ik doe de doden met het verlof van Allah tot leven komen. En ik vertel jullie wat jullie eten, en wat jullie in jullie huizen bewaren. Voorwaar, daarin is een Teken voor jullie als jullie gelovigen zijn’.

Verlichting

Zoals hiervoor aangegeven konden Christenen en Moslims tot de val van Baghdad aardig met elkaar overweg. Het heeft het nog lang geduurd,  tot de val van het Osmaanse rijk,  vooraleer er weer discussies op gang kwamen. Veel is daarbij te danken aan de Nahda aan het einde van de 19e eeuw, die een verlichting inluidde in Egypte, Libanon en Syrië, met belangrijke beïnvloeders zoals: Rifa'a Rafi 'El-Tahtawi, Butrus Al-Bustani, Hayreddin Pasha.

 Zullen Oosterse Christenen en Moslims elkaar vinden? Volgens George Khodr delen Christenen en Moslims hetzelfde, namelijk dat behoren tot Arabische volkeren met eenzelfde herkomst en geschiedenis. Dit besef is belangrijk. Want gedurende de tijd na de val van Baghdad en vandaag hebben Christenen (kruisvaarders) en Islamieten elkaar de vreselijkste dingen aangedaan en ook heden ten dage is dat nog vaak het geval. De Koran zelf geeft het antwoord hoe het verder moet met Christenen en moslims: O mensen, wees je bewust van je Heer Die jullie uit één enkele ziel schiep…(Koran 4:1).

 Er is natuurlijk nog een manier, maar die is niet voor iedereen weggelegd: Stranden op een vliegveld met een Moslim. Vooruitgang zit soms in vertraging.

 

 

 

 

Bronnen

  • Constituties en Decreten van het 2e Vaticaans Oecumenische Concilie, Pag 242, uitgeverij Stichting Ark
  • Handboek Oosters Christendom, Herman Teule, Alfons Brüning, uitgeverij Peeters, Brussel, Leuven, pag 685 – 617
  • Het Vergeten Christendom, Philip Jenkins, pag 19 – 61,Nieuw Amsterdam Uitgevers
  • De omstreden bronnen van de Islam, Eidert Mulder en Thomas Milo, pag 65 – 67
  • Oosterse Christenen binnen de wereld van de Islam, Herman Teule en Anton Wessels (redactie) Uitgeverij Kok, Kampen
  • De lange zeven de eeuw, hoe Christendom en Islam de macht verdeelden
  • College Prof. Herman Teule 9 mei 2019/ Prof. Emilio Platti

 

 

 

 

 

 

 

 

.